• tm43

    تامکت در ایران

    در بخش نخست اين مقاله با نحوه گزينش جنگنده F-14 تامكت براي نيروي هوايي ايران و مراحلي كه اين جنگنده‌ طي كرد تا توانست وارد خدمت اين نيرو شود، آشنا شديم. همچنين ديديم كه چگونه نيروي هوايي ايران با سرمايه‌گذاري و حمايت خود از برنامه F-14، از تعطيل شدن خط توليد اين جنگنده پرهزينه در شركت نورثروپ گرومن جلوگيري كرد.

    در بخش دوم اين مقاله ضمن ادامه بررسي روند جاافتادن اين جنگنده در نيروي هوايي كشورمان، وضعيت عملياتي آن را وقوع انقلاب اسلامي تشريح خواهيم نمود:

    با وجود سر ناسازگار موتور، F-14 همچنان يك پرنده تحسين برانگيز و تاثيرگذار است، هواپيمايي كه خلبانان نيروي هوايي حتي با چيزي شبيه به آن هم پرواز نكرده بودند. يكي از خلبانان در اين باره توضيح مي‌دهد: «به عنوان يك خلبان سابق فانتوم، در عين اينكهF-4 را يك شاهكار خلقت هوانوردي مي‌دانم و احترام زيادي براي آن قايلم بايد اذعان كرد كه از همان ساعات اول آغاز آموزش متوجه شدم كه F-14 به زمان ما تعلق ندارد! ما در حين آموزش به هيچ مشكلي برخورد نكرديم. من با آنكه قلبا عاشق F-4 هستم بيش از آن مجذوب F-14 شدم. خلبانان زيادي بودند كه هرگز حاضر نشدند فانتوم خود را رها كنند، اما من يك معشوقه جديد پيدا كرده بودم: تامكت رنگ‌آميزي شده با الگوي استتار بيابان كه پرچم 3 رنگ كشور مورد علاقه‌ام بر روي دم عريض دوتايي آن نقش بسته و كلمه زيباي نيروي هوايي ايران روي دماغه آن حك شده بود.

    هنگامي كه براي نخستين بار وارد كابين خلبان شدم حالت غرور عجيبي بر من غالب شده بود و از اينكه جزيي از اين برنامه بودم به خود افتخار مي‌كردم. بلافاصله پس از ورود تامكت به ايران، شاه به همراه ديگر فرماندهان نيروهاي مسلح براي بازديد از جنگنده  جديد به پايگاه آمده بودند. من در لحظه سان ديدن شاه در درون كابين بودم. شاه نزديك هواپيما آمد و گفت: «جناب سروان، نظرت درباره جنگنده جديد نيروي هوايي چيه؟» من در جواب گفتم:«هيچ جنگنده‌اي بهتر از تامكت براي دفاع از حريم هوايي ايران نمي‌شناسم.»

    تمامي  نفرات گردان براي پيشبرد امور دست به دست هم داده بودند. برنامه آموزش بدون هيچ مشكلي پيش مي‌رفت. در درون كابين آلات دقيق و سوييچ‌هاي مختلف به طور فوق‌العاده‌اي كنار هم چيده شده و ديد خلبانان چه در جلو و چه در عقب نسبت به F-4 بهبود چشمگيري پيدا كرده بود.

    كابين F-14 بسيار راحت و آرام بود و ما براي آموزش با توجه به اينكه قبلا خلبان F-4 بوديم، مشكل چنداني نداشتيم، شايد به اين دليل كه هر دو اصلا براي نيروي دريايي طراحي شده بودند. توپ 20 ميليمتري ولكان، موشك اسپارو و سايدوايندر كاملا براي من شناخته شده بودند. تنها كار من اين بود كه مي‌بايست تمام وقتم را براي يادگيري سامانه كنترل آتش جديد آن و موشك AIM-54 اختصاص مي‌دادم.»

    در حالي كه استادان امريكايي مكررا مي‌گفتند كه كاهش سرعت پيشرفت عملياتي شدن تامكت در ايران به دليل كمبود نفرات مناسب در نيروي هوايي است، ولي نفرات براي انجام هرچه بهتر وظايفشان، نهايت تلاش خود را مي‌كردند. يكي از خلبانان در اين باره توضيح مي‌دهد: «ما به سرعت آموزشهاي اوليه را پشت سر گذاشته و آموزش نبردهاي هوايي را آغاز كرديم. در پروازهاي آموزش نبردهاي هوايي كه F-5E و F-4 ها نقش حريفان را بازي مي‌كردند، ما هرگز شكست نخورديم. حتي در نبردهايي كه يك فروند F-14 با 4 فروند F-4E  درگير مي‌شد، تامكت پس از دقايقي، پيروز بود. خلاصه چه در نيروي هوايي خودمان و بعدها چه در نيروي هوايي عراق هيچ جنگنده‌اي نتوانست تامكت مرا شكست دهد». وي در ادامه گفت: «شاه و فرماندهان نيروي هوايي از اينكه فانتوم نمي‌توانست MiG-25 هاي نيروي هوايي شوروي را رهگيري كند بسيار نگران بودند.  اما ما هم دست از تلاش بر نمي‌داشتيم و فانتوم توانست با يك موشك اسپارو، فاكس بت متجاوز را دچار صدمات جدي كند اما آن جنگنده موفق شد كه فرار كند. هر دو طرف بازي خطرناكي را آغاز كرده بودند. بعد از اين واقعه شوروي‌ها يك فروند RF-4E ما را برفراز خاك كشورشان ساقط كردند.

    شرايط خطرناكي به وجود آمده بود. در سال 1355 نيروي هوايي 6 فروند پهپاد هدف AQM-37 از ايتاليا خريد تا F-14 را در عمل مورد آزمايش قرار دهد. از 5 پهپادي كه به عنوان شبيه‌ساز فاكس بت‌هاي متجاوز مورد استفاده قرار گرفته و از فانتوم در آسمان پرتاب شدند، 4 فروند به وسيله موشك‌هاي AIM-54 مورد اصابت قرار گرفته و منهدم شدند. يك تير موشك به واسطه نقص در سامانه هدايت نتوانست هدف خود را پيدا كند. چند هفته بعد يكي از F-14 هاي ما با استفاده از رادار قدرتمند و AWG-9 خود روي فاكس بتي كه در ارتفاع 65000 پا با سرعت بيش از 2 ماخ پرواز مي‌كرد قفل كرد، اما خلبان نيروي هوايي شوروي بلافاصله دور زده و از مهلكه گريخت.»

    در چارچوب برنامه آموزش، خلبانان براي بازديد از خط توليد موشك AIM-54A كه براي نيروي هوايي ايران طراحي شده بود به شركت «هيوز» فرستاده شدند. يكي از خلبانان شركت كننده در اين بازديد مي‌گويد: «در طول اين بازديد ما  مونتاژ فينيكس‌هاي خودمان و نيروي دريايي امريكا را از نزديك ديديم. موشكهاي ما با دست و با سرعت بسيار پاييني ساخته مي‌شوند در حالي كه موشكهاي نيروي دريايي امريكا با سرعت عجيبي مونتاژ مي‌شدند، به اين صورت كه حداقل 40 تير موشك در مراحل مختلف تكميل به سر مي‌برند».

    از حدود 714 تير موشك AIM-54 سفارش داده شده توسط نيروي هوايي، تنها 284 تير تحويل داده شد كه شامل 10 تير موشك آموزشي بود. 40 تير موشك ديگر نيز آماده بارگيري به مقصد ايران بود كه با وقوع انقلاب اسلامي توقيف شد. يكي از خلبانان توضيح مي‌دهد: «AIM-54 موشكي است كه رحم ندارد. هيچ موشكي حتي در حال حاضر نمي‌تواند با عملكرد فوق‌العاده آن رقابت كند. درباره انواع موشكهاي هوا به هوا و سرعت و مانورپذيري آنها حرف و حديث‌هاي بسياري در جريان بود اما در سال 1357 ما با هدف‌گيري يك پهپاد هدف توسط فينيكس، شليك آن از ارتفاع 79000 پا و سرعت 4/4 ماخ را آزمايش كرديم. اين موشك بزرگ و سنگين هيچ محدوديت خزش به بالا و پايين نداشته و مانورهايي با شدت g17 را انجام مي‌دهد. ما از اين موشك در زدن هدفي به فاصله 212 كيلومتر (1358) استفاده كرديم كه يك ركورد غيررسمي محسوب مي‌شود. تنها مشكل اين سلاح تعمير و نگهداري آن بود. فينيكس يك موشك بسيار پيچيده است».

    از توانايي F-14 در شليك همزمان 6 موشك به سمت 6 هدف متحرك بارها گفته و شنيده‌ايم، اما يكي از خلبانان درباره اين قابليت تامكت وقتي كه 6 موشك سنگين را به آسمان مي‌برد شك دارد:

    «ما بندرت تامكت‌هايمان را به 6 موشك AIM-54 مسلح مي‌كرديم. من تنها 2 تامكت را در تمام عمر خود با چنين آرايشي مشاهده كردم كه قبل از جنگ ايران و عراق بود. در ارديبهشت 1357 من با يك F-14 مسلح به 6 تير موشك فينيكس پرواز كردم و از تاثير منفي كه اين موشك‌هاي بزرگ و سنگين بر روي سرعت، برد و مانورپذيري هواپيما مي‌گذارد شگفت زده شدم. يك تامكت مجهز به 6 موشك فينيكس نمي‌تواند نبرد هوايي نزديك (تن به تن) انجام دهد و سرعت فرود آن نيز به حدود290 كيلومتر بر ساعت مي‌رسد كه هم براي هواپيما و هم براي خدمه سرعت خطرناكي است».

    تامكت اگرچه قابليت انهدام هدف از فواصل بسيار دور را داراست، اين جنگنده در عين حال يك رزمنده برتر نبردهاي تن به تن محسوب مي‌شود. يكي از خلبانان به نقل از استاد خلبانان نيروي دريايي ايالات متحده مي‌گويد: «وقتي امريكايي نحوه انجام نبرد تن به تن با F-4 را به ما آموختند به ما گفتند: «همواره دشمن را در ديد خود داشته باشيد. اگر به شما حمله كردند هميشه بهترين راه فرار كردن از دست آنها نيست. حريفان خود را شاخ به شاخ ملاقات كنيد زيرا فرار كردن از دست موشكي كه از روبه رو مي‌آيد بسيار آسان‌تر از موشكي است كه از پشت به شما نزديك مي‌شود». حين آموزش آنها همچنين مي‌گفتند: «همان طور كه حريف را در ديد خود داريد در شروع حمله پيش دستي كنيد كه حمله با F-14 كاري بسيار آسان است. در نبرد تن به تن به دم حريف بچسبيد كه موقعيت برتر همين  است.» ما اين درس‌ها را به خوبي فرا گرفتيم. در طول جنگ من بارها و بارها به جنگنده‌هاي MiG-21و ميراژهاي مجهز به  موشكهاي جديد هوا به هواي ماژيك برخورد كردم. دو حالت اتفاق مي‌افتاد: يا آنها قبل از اينكه متوجه حضور من شوند از بين مي‌رفتند يا اينكه متوجه حضور من شده و با سرعت هرچه تمامتر فرار مي‌كردند. مهم نبود چه جنگنده‌اي حريف ماست زيرا تامكت‌هاي ما مي‌توانستند با يك مانور كوچك در موقعيت شليك قرار بگيرند. موشك سايدوايندر و توپ ولكان ثابت كردند كه در جنگهاي تن به تن تسليحاتي بسيار موفق هستند».

    يكي ديگر از خلبانان نتيجه گيري مي‌كند: «ما به همراه خلبانان نيروي دريايي در حالي آموزش مي‌ديديم كه خلبانان اين نيرو بارها و بارها خلبانان نيروي هوايي ايالات متحده و نيروي هوايي رژيم صهيونيستي را در مانورها شكست داده بودند. آنها واقعا ما را به خوبي آموزش داده بودند».

    نيروي هوايي ارتش علاوه بر تجهيز به موشك AIM-54A تعداد 800 تير موشك AIM-9P سايدويندر نيز براي ناوگان تامكت خود خريداري نمود. اگرچه در اسناد آمده است كه نيروي هوايي موشك AIM-7F اسپارو نيز دريافت كرده در واقع هيچ موشكي از اين نوع به lhتحويل داده نشد زيرا نيروي هوايي ارتش تمايل داشت چه در نبردهاي هوايي دوربرد و چه ميان برد از موشك AIM-54 استفاده كند. اما در ادامه نيروي هوايي تعداد قابل ملاحظه‌اي موشك AIM-7E-2 و AIM-7E-4 دريافت كرد كه هر دو، نمونه به خصوصي از اسپارو بودند كه با رادار AWG-9 سازگاري داشتند.

    براي پشتيباني از ناوگان F-14 (در كنار F-4) نيروي هوايي بين سالهاي 1353 تا 1357 ، 14 فروند هواپيماي سوخترسان بويينگ KC707-3J9C خريداري نمود.

    6 فروند اوليه از اين هواپيماها براي سوخترساني هوايي (IFR) تنها به بوم مجهز شده بودند اما از سال 1355 بويينگ 6 فروند ديگر را با لوله‌هاي سوخترساني نوك بال مدل «بيچ 1800» تحويل نيروي هوايي داد. اين 6 فروند كه به طور ويژه براي  پشتيباني از تامكت‌ها تجهيز شده بودند از سامانه سوخترساني استاندارد نيروي دريايي ايالات متحده استفاده مي‌كنند. به مرور 6 فروند اوليه نيز به چنين غلافهايي تجهيز شدند.

    در ادامه 2 فروند KC707 با نصب سامانه‌هاي بخصوصي به هواپيماهاي جاسوسي الكترونيك / جاسوسي علائم تبديل شدند. اين هواپيماها براي شنود مكالمات دشمن، ثبت فعاليت‌هاي الكترونيكي آنها و فعاليت سامانه‌هاي دفاع هوايي مورد استفاده قرار مي‌گيرند. يكي از خلبانان در اين باره توضيح مي‌دهد:

    « در دهه 50 شمسي طبق قرارداد تعداد زيادي از KC707 هاي ما توسط خلبانان امريكايي پرواز داده مي‌شدند. اين مساله در جنگ تحميلي باعث بروز مشكلاتي شد زيرا خلبانان ما تنها توانايي استفاده از 6 فروند KC707 را داشتند. دو فروند كه براي امور ترابري آماده شده بودند همواره در حالت آماده باش قرار داشتند تا در صورت نياز قطعات يدكي را از هر نقطه‌اي از دنيا به انبارهاي نيروي هوايي برسانند».

    «انقلاب اسلامي به پيروزي مي‌رسد»

    پس از وقوع انقلاب بسياري از رسانه‌هاي گفتاري و نوشتاري غرب به تحليل وضعيت نيروهاي مسلح ايران پرداختند. بيشتر آنها اظهار داشتند كه تعداد زيادي از خلبانان تامكت كشور را ترك گفته‌اند. اما برخلاف گفته اين رسانه‌ها و با وجود مشكلات زيادي كه گريبانگير اين دسته از نفرات نيروي هوايي بود، قسمت اعظم خلبانان برگزيده و با تجربه در كشور باقي مانده و به قسم سربازي وطن خود وفادار ماندند.

    در بهمن 1357، آموزش خلبانان و نفرات فني F-14 چه در ايران و چه در امريكا متوقف شد. شرايط، زماني بدتر شد كه امريكايي‌ها قبل از مراجعت به كشور خود سعي در خرابكاري در سامانه‌ها داشتند. يكي از خلبانان توضيح مي‌دهد: «تكنسين‌هاي شركت هيوز قبل از ترك ايران 16 تير موشك فينيكس را از كار انداختند. اين 16 موشك در بهترين شرايط آمادگي در نزديكي آشيانه‌هاي مستحكم F-14 هاي آماده پرواز (آلرت) نگهداري مي‌شدند. بعدها رسانه‌هاي غربي عنوان كردند كه امريكايي‌ها تقريبا تمام ناوگان F-14 را از كار انداخته و آنهايي كه جان سالم به در برده‌اند توانايي استفاده از موشك AIM-54 را ندارند. در واقع بقيه موشكها در انبارهاي امن، محافظت شده و بسته‌بنديهاي مخصوص نگهداري، در پايگاه هشتم شكاري آرميده بودند. در ادامه، برخلاف تصور امريكايي‌ها با استفاده از قطعات يدكي، آن 16 موشك فينيكس را هم عملياتي كرديم».

    با وجود جنجال رسانه‌هاي غرب درباره خرابكاري، نيروي دريايي ايالات متحده كه دقيقا مي‌دانست چه اتفاقي در حال وقوع است، بلافاصله پس از سقوط شاه، به مركز آزمايش‌هاي دريايي خود در «پوينت موگو» كاليفرنيا ماموريت داد كه يك سامانه پادكار الكترونيك طراحي كرده و بسازد كه موشكهاي AIM-54A فروخته شده به ايران را شكست داده و موفقيت موشكهاي AIM-54 نيروي دريايي عليه سامانه‌هاي پادكار الكترونيك ايران را تضمين كند. به اين مركز همچنين ابلاغ شده بود كه رادار ICWD تامكت‌ها را طوري بهينه سازي كند كه امواج ساطع شده از رادار AWG-9 تامكت‌هاي ايران را از فاصله بسيار دور شناسايي كند.

    لازم به ذكر است نيروي دريايي ايالات متحده كه از زمان آغاز برنامه F-14 هيچ اعتباري براي ارتقاي سامانه‌هاي آن اختصاص نداده بود، با سقوط محمدرضا پهلوي فقط براي انجام اين دو برنامه، 200 ميليون دلار خرج كرد. به علاوه نيروي دريايي براي ورود به خدمت هرچه سريعتر نمونه ارتقا يافته فينيكس، AIM-54B دست به كار شد. كارها آن چنان با عجله پيش رفت كه مدتي بعد موشكها در حالي وارد خدمت شدند كه از كيفيت پايين ساخت رنج مي‌بردند. نگراني فرماندهان ارشد نيروي دريايي ايالات متحده كاملا به جا بود زيرا حضور F-14 در خليج فارس يك تهديد جدي عليه ناوگان ناوهاي هواپيما بر آنها محسوب مي‌شود.

    ديگر F-14 به بحث روز ايالات متحده و ايران تبديل شده بود. در برهه‌اي زمزمه‌هايي به گوش مي‌رسيد كه طي مذاكرات مقامات امريكايي با دولت ايران قرار شده كه تامكت‌ها به ايالات متحده بازگردانده شده و در ادامه به نيروي هوايي ايالات متحده يا انگلستان و يا عربستان سعودي فروخته شود. در حالي كه هنوز تكليف واقعي رهگير پيچيده و پرهزينه نيروي هوايي در دولت جديد ايران هنوز روشن نشده بود تعداد زيادي از تامكت‌ها زمينگير شده بودند.

    بحث بازگرداندن و فروش اف-14 هرگاه كه مطرح شد، شهيد فكوري فرمانده وقت نيروي هوايي به مخالفت  از آن برخاست تا اينكه با اشغال سفارت امريكا در تهران توسط دانشجويان كه قطع ارتباط با آن كشور را در پي داشت تمام حرف و حديث‌ها پايان يافت. در واقع بايد گفت اشغال سفارت ايالات متحده نقطه عطفي در زندگي تامكت در ايران محسوب مي‌شود.

    ادامه دارد...

  • هیچ چاره ای نبود! 14-Fها باید پرواز می کردند. هیچ وقفه ای در پروازهای شبانه روزی تامکت قابل قبول نبود. به مرور و با بازگشت به خدمت تدریجی خلبانان و کارکنان فنی، تعداد بیشتری 14-F عملیاتی شد. در اوایل ماه آبان، پس از تصرف خرمشهر، ارتش عراق تهاجم گسترده دیگری را در دستور کار قرار داد. برای بسیاری از ناظران، خرد شدن ارتش جمهوری اسلامی ایران در زیر ضربات سهمگین ارتش متجاوز، امری مسجل و غیرقابل اجتناب بود. در این زمان نیروهای مسلح ایران با تقویت نیروها، مقاومت جانانه ای از خود نشان دادند که حتی تاکتیکهای فوق پیشرفته ارتش عراق نیز در مقابل آن کاری از پیش نبرد. جنگنده رهگیرهای نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران با ایفای بهترین نقش در این سناریو و با ایجاد برتریهوایی در منطقه نبرد، ورود هواپیماهای متجاوز به این حریم را غیرممکن و توپخانه فوق سنگین عراق، پشتیبان اصلی نیروی زمینی آن را در نطفه خفه کردند. دو تن از خلبانان در این باره توضیح می دهند: «ایجاد برتری هوایی بر فراز خط مقدم توسط ما با تقویت نیروی هوایی به واسطه بازگشت خلبانان به خدمت به فرمان حضرت امام خمینی (ره) همزمان شد. این تقویت به خوبی خود را در افزایش پروازهای پشتیبانی نزدیک و رهگیری مهاجمان نشان داد. بنابراین با پشتیبانی نیروی هوایی و با کمک شایان هوانیروز، نیروی زمینی ارتش توانست در خطوط مقدم، مستقر شده و به ایجاد مواضع پدافندی بپردازد. در این برهه از جنگ نه عقب راندن دشمن بلکه زمینگیر کردن آن مدنظر ما بود که خوشبختانه عملی شد.»

    در جواب، رژیم بعث عراق نیروی هوایی خود را مسوول حمله به شهرها و کشتن غیرنظامیان کردکه به خاک و خون کشیده شدن تعداد زیادی از هموطنان منجر شد. آنها در این باره همچنین از موشکهای بالستیکSS-1B/C (اسکاد) و 7-Frog استفاده گسترده ای نمودند. برای تنبیه متجاوز و در جواب به این حملات وحشیانه و ناجوانمردانه انهدام فوق وسیع تاسیسات زیربنایی و قطع شاهرگهای حیاتی رژیم در دستور کار نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران قرار گرفت. با آن که ما در آن زمان هیچگونه موشک بالستیک در اختیار نداشتیم، با این حال جنگنده بمب افکنهای 4-F فانتوم در بمباران دقيق اهداف راهبردی در عمق خاک عراق بسیار موفق نشان دادند که البته عراقی ها چنین بمب افکنی آن هم با تعداد بسیار زیاد در اختیار نداشتند.

    در اواخر مهر۱۳۵۹ براساس اطلاعات بسیار دقیق، فرمانده وقت پایگاه یکم شکاری مهرآباد از استقرار چندین فروند جنگنده فرانسوی میراژ -FI همراه۴۷ تن از نفرات فنی نیروی هوایی فرانسه در پایگاه هوایی «الحريه» نزدیک «موصل» در شمال عراق خبردار شد. این نفرات برای آموزش کارکنان نیروی هوایی عراق که به زودی پذیرای جنگنده های میراژ 1-F سفارش داده شده در سال۱۳۵۶ بودند، به عراق فرستاده شده بودند. صد البته نیروی هوایی ارتش بسیار مشتاق بود که علاوه بر متوقف سازی هرچه سریعتر روند آموزش، ورود نیروی هوایی فرانسه به این جنگ نابرابر را به آنها نیز خوشامد بگوید، به دنبال همین تصمیم، نخستین حمله ضربتی به عمق خاک عراق با نام عملیات «سلطان -۱۰ پایه ریزی شد. خلبانان فانتوم انتخاب شده برای این عملیات که توسط تامکت ها پشتیبانی می شد، باید برای انهدام وسیع هدف به میزان۳۰۰ کیلومتر در عمق خاک عراق پیشروی می کردند.

    یکی از سردسته های این گروه توضیح می دهد: «این عملیات قرار بود توسط۶ فروندF-4E از گردان۳۲ و۳۳ شکاری، هر کدام مجهز به۱۲ تیر بمبMK82 انجام شود و حمله به پایگاه موصل به جای شرق از شمال صورت گیرد. این ابتکار، جنگنده های ما را از۱۲ آتشبار پدافند هوایی 2-SA 3-SA و 6-SA مستقر در شرق و جنوب موصل به اضافه۲ فروند میگ 21-MiG که همواره در قسمت شرقی این شهر مشغول انجام گشت رزمی هوایی بودند مصون نگه می داشت. ناگفته نماند با وجود این تدابیر،۴ آتشبار 6 و 3 و 2-SA که در شمال موصل قرار داشتند انتظار ما را می کشیدند. فانتومهای ما هم آنقدر سنگین بودند که طی مسیر برگشت حتما می بایست سوختگیری هوایی انجام می دادند. بنابراین،۲ فروند هواپیمای سوخترسان از پایگاه یکم شکاری مامور همراهی ما در عمق خاک عراقو این جن هوزث، و همتوقفشدند که البته به وسیله۲ فروند تامکت گردان۸۱ محافظت می شدند. این یکی از معدود عملیاتهایی بود که به سوخترسانهای 135-KC و جنگنده های 14-F به طور رسمی اجازه ورود به خاک دشمن داده می شد. برای تضمین غافلگیر شدن عراقی ها و دوستان فرانسوی شان، ترکیب بمب افکن های جنگنده ها و هواپیماهای سوخترسان عملیات سلطان ابتدا وارد مرز ترکیه شده و سپس نفوذ به آسمان عراق را آغاز نمودند. ناگفته نماند با آنکه این عملیات نخستین استفاده ما از آسمان ترکیه بود اما آخرین آن نبود.»

    فانتومها باید تا هنگام بمباران هدف یکدیگررا در دید می داشتند. به خلبانان تامکت گوشزد شد که با چنگ و دندان از سوخترسانها محافظت کنند که اگر آنها از دست بروند، همه چیز از دست رفته است. بدین ترتیب،۳ فروند سوخترسان (یکی ذخیره)،۸ فروند فانتوم (۲ فروند ذخیره) و۳ فروند 14-F (یکی ذخیره) در سحرگاه روز۷ آبان۱۳۵۹ باند پرواز پایگاه دوم شکاری تبریز را به مقصد موصل ترک کردند. هواپیماها با گرفتن آرایش جنگی در جنوب ارومیه، به منظور پنهان ماندن از دید رادارهای هشدار زود هنگام هوابرد عراق به داخل رشته کوههای زاگرس رفتند. پیش از ورود به مرز ترکیه، تمامی هواپیماهای ذخیره از ترکیب جداشده و به پایگاه بازگشتند. ماموریت در سکوت مطلق رادیویی ادامه یافت

    با ورود به مرز ترکیه، برای پنهان ماندن از دید رادارها، پرواز در ارتفاع پایین آغاز می شود. با آن که ترکها حداقل یک بار آنها را در رادار خود ردیابی کردند ولی ترجیح دادند که ساکت بمانند. با ترک فضای ترکیه، هواپیماها با ادامه پرواز در ارتفاع پایین، وارد کوهستانهای احیل سنجر» می شوند. پیش از شروع بازی توسط فانتومها، یک بار دیگر سوختگیری هوایی انجام می گیرد. این سوخترسانی در بین شهرهای «دهوک» و «اقراه» صورت گرفت. بلافاصله پس از اتمام سوخترسانی و روانه شدن فانتوم ها به سوی هدف، سوخترسانها گردش خود در یک مدار را بر فراز دشت دهوک آغاز می کنند.

    14-Fها در این مرحله با استفاده از رادار قدرتمند 9-AWG خود محافظت از هواپیماهای سوخترسان را به عهده گرفتند، در حالی که کمبود سوخت خود را نیز از طریق آنها مرتفع می کردند. بمب افکن های تا بن دندان مسلح با کمترین مشکل به هدف نزدیک شدند و با رسیدن به هدف، هر کدام از فانتوم ها بمباران و انهدام قسمتی از پایگاه را به انجام رساندند؛ ناگهان پایگاه هوایی الحريه غرق در آتش و دودشد. همه چیز به خوبی پیش می رفت تا این که تامکت ها۴ فروند رهگیر عراقی که از فاصله۷۰ کیلومتری فانتوم ها به آنها نزدیک می شدند را شناسایی کردند.

    بلافاصله خدمه 14-Fها با استفاده از سامانه درخت جنگی» وRWR، نوع جنگنده های دشمن را میگ 23-MiG و به احتمال زیاد از گونهMF تشخیص دادند که براساس آخرین اطلاعات، پایگاه هوایی اغیاره غربی) میزبان نخستین گرداناز این جنگنده به اضافه۱۶ فروند میگ 21-MiG بود. با ارسال اطلاعات به مرکز فرماندهی و براساس محاسبات سریع فرمانده، جنگنده های عراقی طی۱۰ تا۱۵ دقیقه آینده به خاطر کمبود سوخت مجبور به بازگشت به پایگاه خود می شدند. در شرایط مساوی و در حالی که فانتوم ها پر از سوخت و مجهز به موشکهای هوا به هوا بودند انهدام میگها کار سختی به نظر نمی رسید. اما در حال حاضر هیچکدام از این شرایط فراهم نبود به اضافه اینکه سوختگیری بدون دردسر فانتوم ها بسیار حیاتی

    بود.

    هیچ فرصتی برای تلف کردن نبود. بدون هیچگونه تردیدی، 14-Fها آرایش جنگی گرفته، با گردش به سمت جنوب، به ارتفاع۱۵۰۰۰ پا صعود کردند. خلبانان با ارزیابی سامانه ها، نتیجه گرفتند که میگ های عراقی هنوز موفق به کشف آنها نشده اند. بنابراین تصمیم به عزیمت به ارتفاع۲۰۰۰۰ پا گرفتند. در این ارتفاع تامکت ها گزینه های بیشتری برای از بین بردن دشمنان داشتند. از بین بردن میگ های مزبور به منظور پاکسازی مسیر فانتوم ها به سمت سوخترسان ها امری کاملا روشن و واضح بود زیرا ایجاد کوچکترین مزاحمت برای آنها مساوی با اتمام سوخت و خروج اضطراری خدمه فانتوم ها بود.

    در این مرحله، 14-Fها با یک تاکتیک جنگی کم نظیر از هم جدا شدند. این تاکتیک به خلبانان تامکت، هم در مرحله رهگیری و هم مرحله درگیری آزادی و استقلال عمل بالایی می داد. در این تاکتیک هر کدام از تامکت ها که پیش از بقیه هدف خود را به صورت راداری یا چشمی ردیابی کند می تواند آن را رهگیری و در صورت لزوم دستور رهگیری آن را به بقیه تامکت ها بدهد. لازم به ذکر است تاکتیک مزبور هرگز توسط جنگنده های 4-F و 5-F مورد استفاده قرار نگرفت و سردسته ها همواره در هر حالتی از پرواز دستورات را صادر می کردند.

    یکی از 14-Fها مجهز به۲ تیر موشکAIM-54A فینیکس،۳ تیر موشک 7-AIM اسپارو و۲ تیر موشک 9-AIM سایدوایندر و هواپیمای دیگر به ترتیب به۶ و۲ تیر از نوع موشکهای اسپارو و سایدوایندر مسلح شده بودند. به این ترتیب تامکت های محافظ هم از لحاظ داشتن تسلیحات دوربرد و هم قابلیت ماندگاری پروازی (به علت داشتن سوخت بیشتر از میگ های مهاجم برتر بودند. با توجه به اینکه 14-Fها در موقعیت کاملا برتری قرار داشتند، با این حال موفقیت آنها بستگی کامل به پنهان ماندن از دید میگ ها داشت. زیرا در این صورت مهاجمان به موقع مورد اصابت قرار

    از این جنگنده به اضافه۱۶ فروند میگ 21-MiG بود. با ارسال اطلاعات به مرکز فرماندهی و براساس محاسبات سریع فرمانده، جنگنده های عراقی طی۱۰ تا۱۵ دقیقه آینده به خاطر کمبود سوخت مجبور به بازگشت به پایگاه خود می شدند. در شرایط مساوی و در حالی که فانتوم ها پر از سوخت و مجهز به موشکهای هوا به هوا بودند انهدام میگها کار سختی به نظر نمی رسید. اما در حال حاضر هیچکدام از این شرایط فراهم نبود به اضافه اینکه سوختگیری بدون دردسر فانتوم ها بسیار حیاتیبود.

    هیچ فرصتی برای تلف کردن نبود. بدون هیچگونه تردیدی، 14-Fها آرایش جنگی گرفته، با گردش به سمت جنوب، به ارتفاع۱۵۰۰۰ پا صعود کردند. خلبانان با ارزیابی سامانه ها، نتیجه گرفتند که میگ های عراقی هنوز موفق به کشف آنها نشده اند. بنابراین تصمیم به عزیمت به ارتفاع۲۰۰۰۰ پا گرفتند. در این ارتفاع تامکت ها گزینه های بیشتری برای از بین بردن دشمنان داشتند. از بین بردن میگ های مزبور به منظور پاکسازی مسیر فانتوم ها به سمت سوخترسان ها امری کاملا روشن و واضح بود زیرا ایجاد کوچکترین مزاحمت برای آنها مساوی با اتمام سوخت و خروج اضطراری خدمه فانتوم ها بود.

    در این مرحله، 14-Fها با یک تاکتیک جنگی کم نظیر از هم جدا شدند. این تاکتیک به خلبانان تامکت، هم در مرحله رهگیری و هم مرحله درگیری آزادی و استقلال عمل بالایی می داد. در این تاکتیک هر کدام از تامکت ها که پیش از بقیه هدف خود را به صورت راداری یا چشمی ردیابی کند می تواند آن را رهگیری و در صورت لزوم دستور رهگیری آن را به بقیه تامکت ها بدهد. لازم به ذکر است تاکتیک مزبور هرگز توسط جنگنده های 4-F و 5-F مورد استفاده قرار نگرفت و سردسته ها همواره در هر حالتی از پرواز دستورات را صادر می کردند.

    یکی از 14-Fها مجهز به۲ تیر موشکAIM-54A فینیکس،۳ تیر موشک 7-AIM اسپارو و۲ تیر موشک 9-AIM سایدوایندر و هواپیمای دیگر به ترتیب به۶ و۲ تیر از نوع موشکهای اسپارو و سایدوایندر مسلح شده بودند. به این ترتیب تامکت های محافظ هم از لحاظ داشتن تسلیحات دوربرد و هم قابلیت ماندگاری پروازی (به علت داشتن سوخت بیشتر از میگ های مهاجم برتر بودند. با توجه به اینکه 14-F ها در موقعیت کاملا برتری قرار داشتند، با این حال موفقیت آنها بستگی کامل به پنهان ماندن از دید میگ ها داشت. زیرا در این صورت مهاجمان به موقع مورد اصابت قرار گرفته، فانتوم ها در شرایط کاملا ایمن سوختگیری کرده و تا خروج کامل تمامی هواپیماها از قلمرو عراق، نیروی هوایی این کشور نمی توانست رهگیرهای بیشتری را به سمت آنها روانه کند.

    با صعود به۲۲۰۰۰ پا، به سرعت تمامی چک لیستهای درگیری مرور شد. تمامی ادوات تسلیحات (به جز سایدوایندر و توپ هواپیما)، کنترلهای حسگرها، سوییچ ها و پنل تجهیزات ارتباطی در کنسول سمت چپ کابین عقب قرار دارد. سوییچ های دستگاه پادکار الکترونیک، صفحه نمایشگر ناوبری و پنل نشانگر دوست از دشمن نیز در کنسول سمت راست قرار دارد.

    خلبان کابین عقب، رادار 9-AWG جنگنده اش را در حالت ردیابی هنگام جستجو تنظیم می کند. رادار قدرتمند جنگنده هر۴ میگ در حال حرکت را در دید خود دارد و موقعیت آنها را لحظه به لحظه در رایانه مرکزی ثبت می کند. این رایانه همچنین قابلیت پیش بینی موقعیت چند لحظه بعد هدف را نیز دارد. سمت هواپیما، سرعت و ارتفاع میگهای عراقی به اضافه پیش نیازهای لحظه پرتاب موشک همگی توسط سامانه کنترل آتش تامکت محاسبه و تعیین می گردد. تنها نقطه ضعف این شیوه تنظیم رادار این است که فقط در هنگام استفاده از موشک فینیکس می توان از آن استفاده کرد.

    در فاصله۵۶ کیلومتری، رایانه ماموریتی هواپیما آرایش میگ ها را برای خلبان مشخص میکند. ترکیب دو جفت هواپیما جدا از هم و هر دو فروند به صورت پشت هم به تامکت ها نزدیک می شدند. بلافاصله دستور به کار اندازی سامانه های اخلالگرهای الکترونیک صادر می شود، اما سامانهEGM یکی از تامکت ها چند ثانیه پس از روشن شدن از کار می افتد و تامکت ناچار از پوشش دادن هر دو 14-F می شود.

    در فاصله۳۳ کیلومتری، خلبان به کابین عقب دستور می دهد: «در صورت آمادگی موشک را به سمت هدف شلیک کن!» بلافاصله نخستین موشک 54-AIM پس از رهاسازی به سمت میگ های بخت برگشته که در ارتفاع۳۰۰۰۰ پایی غافل از همه جا در حال پرواز بودند اوج می گیرد.۸ ثانیه نگذشته بود که آسمان عراق دود سفید روشن شدن موتور دومین موشک فینیکس را به خود دیده میگ های عراقی طبق برنامه پرواز روزانه آموزشی مسیر مستقیم را در پیش گرفته بودند. با وجود شلیک موشک، در رادار کاملا مشخص بود که هواپیماهای میگ هیچ عکس العملی از خود نشان نمی دهند که نشان از بی اطلاعی کامل آنها داشت و به وضوح مشخص بود که جنگنده های آنها به ابتدایی ترین و ضعیف ترین رادارها و سامانه های هشداردهنده مجهز است. همچنان که 14-Fها پیشرفت موشکهای 54-AIM را به سمت هدف دنبال می کردند، یکی از هواپیماها پیامی به این مضمون فرستاده شد که با رسیدن خبر حمله به پایگاه «الحریه» به میگ های عراقی، آنها با گردش به غرب قصد رهگیری 4-Fها را دارند. ثانیه هایی از رسیدن خبر به میگ ها نگذشته بود که با اصابت هر دو موشک به هدفهایشان، برای اجرای دستور مقامات بالاتر توسط میگ ها بسیار دیر شده بود. فینیکس اولی، سردسته میگها را در آسمان و در جلوی چشمان دوستانش به گلوله ای از آتش و خاکستر تبدیل می کند. فینیکس دومی در لحظه اول به نظر رسید به خطا رفته و به هدف برخورد نکرده زیرا میگ مورد نظر همچنان در رادار داشت به پرواز مستقیم خود ادامه می داد. ثانیه هایی بعد خلبان کابین عقب در رادار مشاهده کرد که میگ مزبور به سرعت در حال شیرجه به سمت زمین است که آشکارا خبر از اصابت موشک به وی و غیرقابل کنترل بودنش داشت. یکی از 14-Fها با اعلام انهدام دومین میگ از عمل کردن فیوز مجاورتی موشک و عمل کردن سرجنگی در فاصله

    موثر با میگ خبر داد. سرجنگی فرصت طلب فینیکس آن قدر قوی هست که نیت دشمنانش را در نطفه خفه کند. دیگر وقت آن بود که عراقیها طعم و مزه این سلاح مهلک میدانهای نبرد را از نزدیک بچشند تامکت ها ابراز شادی خود را به وقت دیگری موکول کرده و تمام حواس خود را معطوف رهگیری دو میگ باقیمانده نمودند. میگ های مزبور کاملا سر در گم عمل می کردند. یک گردش آهسته به جنوب و سپس شرق و به دنبال آن کم کردن ارتفاع. آنها هنوز نمی دانستند دوستانشان توسط چه کسی و از چه سمتی مورد اصابت قرار گرفته اند.

    اثر روانی وحشتناکی که از بین رفتن بسیار سریع دو میگ اولی بر روی دو میگ دومی باقی گذاشته بود سبب شد آنها بسیار شتابزده عمل کرده و دچار اشتباهات فاحشی شوند. آنها ابتدا پشت خود را به تامکت هایی که هرگز از وجود آنها آگاه نشدند کرده و سپس اقدام به کاهش ارتفاع نمودند که با این اقدام، فرصتی بسیار عالی را برای تامکت ها فراهم کرده و خود را لقمه ای بی دردسر برای 14-Fها نمودند. تیزپروازان ایرانی که گویا منتظر ارتکاب چنین خطایی از سوی حریف بودند، پس سوز خود را برای وارد آوردن ضربه نهایی روشن کردند.

    با رسیدن به فاصله۱۲ کیلومتری از هدف، هر دو تامکت رادارهای خود را در حالت مسیریابی پالسی تنظیم نموده و موشکهایAIM-7E4 را به سمت آنها نشانه رفتند. این بار نوبت هواپیمای شماره۲ بود که هدف را زودتر از سردسته خود شناسایی کند که پس از آن، سردسته با۲۰۰۰ پا صعود به سمت راست وی اوج گرفت تا در صورتی که هواپیمای وی مورد حمله قرار گرفت، به کمکش بشتابد. اگرچه 4-AIM-7E نسبت به گونه های به کار رفته این موشک در ویتنام بهبود قابل ملاحظه ای پیدا کرده بود، با این حال برای حداکثر بهره برداری از قابلیتهای آن نیاز به همکاری بسیار نزدیک خلبان و کمک خلبان بود.

    خلبان تامکت دقایقی پس از شلیک موشک اعلام کرد: «چراغ هشدارCSD روشن شده.» این رایانه علایم داده ای که در کابین عقب 14-F نصب شده است وظیفه مرتب سازی اهداف مختلف ردیابی شده توسط رادار و تبدیل آن به زبان قابل فهم برای موشک را دارد. 14-F برای انجام وظیفه خود نیاز مبرم به این سامانه داشته و در صورت وجود اشکال در آن حین پرواز به یک گاری تبدیل می شود؟ لازم به ذکر است که اگر حین برخاست چنین مشکلی بروز کند بلافاصله ماموریت لغو می شود.

    در روی زمین۵ دقیقه طول می کشد تا نقص رایانه علایم داده ای برطرف شود که به دنبال آن،۸ دقیقه بعد، سامانه ناوبری اینرسیایی خود را با آن تطبیق می دهد. اما این بار هواپیماها در آسمان و آن هم۳۰۰ کیلومتری عمق خاک عراق و در حال رهگیری۲ هواپیمای دشمن بودند. به علت عدم کارکرد این سامانه، تامکت شماره۲ برای دفاع از خود تنها توپ را در اختیار داشته و برای بازگشت به خانه به مقدار زیادی شانس و یک جنگنده اسکورت اختصاصی احتیاج داشت. بنابراین، سردسته گروه به تامکت دچار نقص شده فرمان بازگشت می دهد تا خود با استفاده از موشکهای گرمایاب هدف را نابود کند دو میگ باقیمانده در ارتفاع۱۰۰۰۰ پا پرواز می کردند در حالی که 14-F در ارتفاع پایین به دنبال آنها بود. در فاصله۱۵۰۰ یاردی، سامانه کنترل آتش، علامت قرار گرفتن موشکAIM-9P در برد شلیک را نشان داد. پیش از این که خلبان بتواند شلیک خود را صورت دهد، دومیگ آرایش خود را به هم زده و از هم جدا شدند. صدقی به عنوان رهبر دسته به سمت راست یعنی به دنبال سردسته گردش کرده و سعی میکند موشک خود را روی حرارت خروجی موتور حریف قفل کند. میگ در یک لحظه از گردش دست برداشته و صعود را آغاز می کند که این اشتباه بسیار برایش گران تمام می شود و با قرار گرفتن در تیررس 14-F، نخستین سایدوایندر به سمت وی شلیک می شود که بلافاصله با آرام گرفتن این مار زنگی در آشیانه اش، انفجار مهیبی رخ می دهد.

    اما چند لحظه بعد، در سرعتی حدود۵۲۰ مایل بر ساعت، با وجود کمبود سوخت و روشن شدن چراغ سوخت، یک میگ 23-MiG عراقی درست پشت سر 14-F بود که خلبان مانوری انجام داد که امریکایی ها به آنbreak tum" می گویند. وی دسته کنترل فرامین را با تمام قدرت به سمت خود کشیده و همزمان پدالهای گردان (rudder) را تا انتها فشار می دهد. با این مانور هواپیما به صورت تمام رخ در جریان مسیر حرکت قرار می گیرد و به شدت از سرعت آن کاسته می شود. این مانور که با فشارg بسیار بالایی همراه است، سرعت جنگنده را در چند ثانیه به۱۵۰ مایل بر ساعت می رساند. این مانور که بعدها توسط «پوگاچف» کامل شد و نام آن به مانور کبرا» تغییر یافت، سبب شد که میگ 23MiG عراقی با سرعت بسیار بالایی از 14-F گذشته و تامکت در پشت سر وی در موقعیتی کاملا برتر قرار گیرد.

    با روشن شدن پس سوز 14-F و نزدیک شدن کافی برای شلیک آخرین موجودی سایدوایندر . موشک در موتور میگ قرار گرفته و انفجار آن بلافاصله جنگنده مزبور را نابود می کند.

    کمک خلبان که لحظه به لحظه میزان سوخت موجود را گوشزد می کرد، گفت: «جناب سروان باید هرچه سریعتر پس سوز را خاموش کرده و به سمت سوخترسان حرکت کنیم. سوخت در حل اتمام است.» بلافاصله گردش به سمت سوخترسان آغاز می شود. خلبان هواپیما در توضیح این لحظات می گوید: «با توجه به اینکه من به کمک خلبان دستور ردیابی میگ ها را داده بودم، کاملا حواس وی از بابت سوخت منحرف شده بود. می دانستم که اگر سوال کنم چقدر سوخت داریم او میگوید به قدری که به سوخترسان نمی رسیم. من 14-F دیگر را از چگونگی وضعیتمان مطلع کردم. آنها نیز در جواب سوختگیری و سلامت کامل همه فانتومها را به من اطلاع داده و گفتند که در راه بازگشت به خانه هستند، بلافاصله جستجو برای پیدا کردن موقعیت سوخترسانی آغاز شد و ما آن را که توسط۲ فانتوم اسکورت می شد در لابه لای کوهستان پیدا کردیم. در آن لحظه سوخت یعنی زندگی!» |

    4-Fها در بازگشت پیروزمندانه از این عملیات توانسته بودند علاوه بر وارد کردن خسارت کلی به پایگاه هوایی الحريه،۲ فروند میگ 21-MiG و۳ فروند بالگرد میل 8-Mi را در روی زمین نابود کنند. تعدادی از نفرات فرانسوی کشته و زخمی شدند که دستور فوری بازگشت تمامی آنها به وطن را در پی داشت.۳ تن از خلبانان۴ فروند میگ 23-MiG منهدم شده کشته شدند که در میان نام آنها به نام سروان «احمد صباح » بر می خوریم که در روزهای اول جنگ۲ فروندF-5E نیروی هوایی ایران را ساقط کرده بود. *

    ادامه دارد...

  • روز 10 آذر 1359، خلبانان گردان 82 شكاري ادعاي سرنگوني 3 جنگنده عراقي را در درگيري كه نزديك آبادان اتفاق افتاد نمودند. همين گردان صبح روز بعد نيز بسيار موفق عمل كرد. يكي از F-14ها در يك پرواز گشت رزمي در 68 مايلي غرب بوشهر در حال پوشش هوايي بر روي جزيره خارك، سكوي نفتي نوروز و كوروش بود كه رادار كنترل زميني اعلام كرد چند فروند هواپيماي دشمن در 5/19 مايلي با سرعت بالا از سمت شمال نزديك مي‌شوند.

    عامل زمان، بسيار حياتي بود و سرعت عمل بسيار بالاي خلبانان را مي‌طلبيد. در فاصله 10 مايلي، موشك بر روي 2 فروند ميگ MiG-21 كه جلوتر از سوخوي Su-20ها و براي پوشش دادن به آنها حركت مي‌كردند، قفل شد. اين فاصله از كمينه فاصله شليك موشك فينيكس كمتر بود، اما اين موشك تنها سلاح در اختيار تامكت بود. افزون بر اين، تامكت مزبور سنگين‌تر از آن بود كه بتواند درگيري تن به تن انجام دهد.

    چاره‌اي نبود. كمك خلبان رادار را روي مسيريابي تك‌پالس تنظيم و يكي از موشكها را براي انهدام هدف آماده مي‌كند. خلبان بلافاصله موشك را در حالت تنظيم درگيري نزديك شليك مي‌كند. در اين حالت موشك مستقل از رادار هواپيما و با تكيه بر رادار خودش به سمت هدف حركت مي‌كند. موشك رها شده و دود سفيد آن نشانگر يورش بي‌امان آن به سمت هدف نگون‌بخت بود. لحظاتي بعد خلبانان مشاهده كردند كه قسمت وسيعي از سطح دريا را لاشه تكه تكه شده و در حال سوختن ميگ مزبور پوشانده است. هواپيماي دوم با مشاهده اين صحنه فرار را بر قرار ترجيح داده و دوستان پشت سرش را نيز به اين كار فرا مي‌خواند. در اوايل دي‌ماه 1359 يگانهاي جنگنده تامكت كمي جابه‌جا شدند. F-14Aهاي گردان 72 به گردان 73 منتقل، به پايگاه يكم شكاري مهرآباد فرستاده شده و به گردان 83 شكاري تغيير نام دادند. گردان 72 نيز با ظرفيت كامل به F-4D مجهز شد كه البته خلبانان آن از انجام عمليات با گونه E نيز غافل نشدند.

    در همين زمان، خلبانان گردان 81 و 82 شكاري پرواز دايمي گشت رزمي را در منطقه شمالي خليج فارس به منظور محافظت از تاسيسات نفتي، بنادر و كشتي‌ها آغاز كردند. F-14ها با تكيه بر تسليحات دوربرد خود به خوبي فضاي بين بوشهر و خارك را تحت پوشش قرار دادند. با توجه به افشا شدن نقاط ضعف و مناطق كور راداري ايران براي عراقي‌‌ها توسط امريكايي‌ها، رادار AWG-9 در اين برهه از جنگ شايستگي خود را بيش از پيش به نمايش گذاشت؛ نواقص آن را به پاي كمبود قطعاتش مي‌گذاريم.

    سه به يك

    در آبان 1359 تعدادي از عملياتها به علت وجود شرايط بد جوي لغو شد با اين حال تا دي 1360، F-14 هاي نيروي هوايي 33 فروند جنگنده و يك فروند بالگرد عراقي را ساقط كردند. حداقل 5 فقره از اين پيروزي‌ها به وسيله موشك فينيكس به دست آمد.

    در صبح روز 17 دي ماه 1359، 2 فروند F-14 كه بين بوشهر و خارك پرواز گشت رزمي داشتند توسط رادار زميني از وجود 4 فروند MiG-23BN كه در يك آرايش جنگي جمع قصد حمله ايذايي به اهواز را داشتند مطلع شدند. رادار كار كشته AWG-9 بلافاصله هر 4 فروند ميگ را رديابي كرده و پارامترهاي هدفگيري به خلبان كابين منتقل مي‌كند. طبق معمول بازي با شليك يك تير موشك فينيكس آغاز مي‌شود. موشك از فاصله 50 كيلومتري شليك شده و رهبر دسته را به همراه جنگنده‌اش تكه تكه مي‌كند. همزمان با برخورد موشك از روبه رو به ميگ، انفجار مهيبي نيز رخ مي‌دهد كه ناشي از منفجر شدن بمبهاي نصب شده بر روي آن جنگنده بود. داستان تازه آغاز مي‌شود. بمبهايي كه به خيال خودشان براي انهدام تاسيسات زيربنايي ايران حمل مي‌كردند بلاي جان خودشان شد. در حين حركت به سمت ميگهاي مهاجم، خلبانان تامكت‌ها سقوط دومين MiG-23BN را كه با تركش‌هاي جنگنده رهبر دسته آسيب ديده بود مشاهده كردند. سومين ميگ نيز كه به همين بلا دچار شده بود با يك حركت مارپيچ به قعر دريا فرو رفت. بعد از وقوع اين حماسه خبرهايي در نيروي هوايي شايع شد مبني بر اينكه يك فروند F-14 ديگر در يك درگيري 2 فروند ميگ را با يك شليك نابود كرده است. با اين حال درگيري توصيف شده نخستين نبرد هوايي بود كه يك موشك به تنهايي توانسته بود 3 جنگنده دشمن را ساقط نمايد كه البته تاكنون نيز بي‌رقيب مانده است. ناگفته نماند كه چهارمين متجاوز نيز با مشقت فراوان هواپيما را به سمت شمال گردانده و با يك خط دود غليظ فرار را بر قرار ترجيح مي‌دهد.

    سري بعدي جنگنده – بمب افكن‌هاي عراقي كه در 9 بهمن 1359 وارد مرزهاي هوايي ايران شدند كمي خوش شانس‌تر بودند. اين هواپيماها حوالي ظهر در حالي كه در ارتفاع 30 متري از سطح زمين به سمت هدف حركت مي‌كردند توسط رادار زميني شناسايي مي‌شوند. 2 فروند تامكت كه در آن لحظه مشغول انجام گشت زني بر فراز بوشهر بودند بلافاصله سمت مهاجمين را پيش گرفته و پس از اينكه خلبانان كابين عقب تامكت شماره 1 با استفاده از سامانه تشخيص دوست از دشمن مطمئن مي‌شود كه هواپيماهاي مزبور جنگنده Su-20 هستند روي رهبر دسته قفل و يك تير موشك AIM-54 را شليك مي‌كند. موشك با موتور راكتي سوخت جامد قدرتمند «هركولس» زوزه كشان قلب هدف را نشانه گرفته و سوخوي مزبور را از وسط به دو نيم تبديل مي‌كند. اگرچه فيوز عمل نكرده و سرجنگي منفجر نمي‌شود و به نصف كردن متجاوز بسنده مي‌كند، F-14 شماره 2 گزارش داد كه يك توپ آتش را كه در حال سقوط به سمت دريا بوده ديده است. با مشاهده اين صحنه بقيه جنگنده‌ها فرار را بر قرار ترجيح مي‌دهند.

    در طول زمستان 59 و بهار 60، F-14 هاي نيروي هوايي با قدرت هرچه تمامتر به ماموريت خود ادامه دادند. بيشتر پروازهاي گشتي تامكت در اين برهه در قسمت شمالي خليج فارس صورت گرفت، يعني جايي كه تاسيسات عظيم نفتي  ايران در جزيره خارك مستقر شده و 90 درصد صادرات نفت كشور از آنجا صورت مي‌گيرد.

    دو فروند MiG-23 در روز 15 فروردين در اين منطقه نابود شدند. سه هفته بعد در روز يكم ارديبهشت يك فروند F-14 در جريان يك پرواز گشتي در ارتفاع 24000 پا برفراز خارك، دو فروند MiG-23 مهاجم را شناسايي مي‌كند.

    ميگهاي متجاوز با سرعتي حدود 570 نات و ارتفاع 5000 پا در حال نزديكي به تاسيسات نفتي جزيره خارك بودند. تنها تامكت حاضر در صحنه در فاصله 32 كيلومتري آنها را شناسايي كرده و موشكهاي خود را بر روي متجاوزين قفل مي‌كند. با توجه به فاصله بسيار نزديك رقبا، ميگ‌ها حضور تامكت را حس كرده و با يك گردش به چپ شديد از صفحه رادار محافظ آسمانها ناپديد مي‌شوند. اين براي اولين بار بود كه خلبانان عراقي با انجام مانور «شاهين» و با يك گردش 90 درجه‌اي سعي بر شكستن قفل‌ رادار AWG-9 داشتند.

    اين مانور موثر افتاد و قفل رادار F-14 در حالي كه در حالت پالس – داپلر تنظيم شده بود شكسته شد. عراقي‌ها بعدها در سال 1991 اين مانور را به طور موثرتري بر روي F-15 هاي نيروي هوايي ايالات متحده پياده كردند. از لحاظ تئوري AWG-9 هنگامي كه هدفي در محدوده بردش ناپديد مي‌شود با ايجاد بسته‌ داده‌اي و پيش‌بيني مسير، براي پيدا كردن مجدد هدف تلاش مي‌كند. اما در اين درگيري فاصله آن قدر نزديك بود كه پردازشگر رايانه رادار هيچ زماني براي محاسبه و پيش‌بيني مسير هدف نداشت. خلبان تامكت بلافاصله براي مقابله با تاكتيك خلبان عراقي به 300 پا نزول كرده و سرعت را به 600 نات افزايش مي‌دهد. مثل  هميشه دلاور كشورمان در موقعيت برتر قرار گرفته و بازي را آغاز مي‌كند. خلبان تامكت توضيح مي‌دهد: «ناگهان اولين ميگ در موقعيت ساعت 2 جلوي من سبز شد. 8 كيلومتر جلوتر و كمي بالاتر. بلافاصله به پشت نگاه كردم تا ميگ شماره 2 را پيدا كنم. در واقع در آن لحظه من دنبال شماره 2 بودم نه رهبر دسته. هيچ اثري از شماره 2 نبود. بنابراين تصميم گرفتم فعلا به خدمت رهبر دسته برسم تا سر و كله شماره 2 پيدا شود. پس سوز را روشن كردم و با گردش تندي  جنگنده‌ام را درست پشت ميگ قرار دادم. «توپ» را انتخاب كردم زيرا در بهترين موقعيت شليك در فاصله كمتر از 200 متر قرار داشتم. براي خاموش نگه داشتن آژير سامانه RWR دشمن نمي‌بايست رادار را روشن مي‌كردم در غير اين صورت خلبان عراقي هشيار شده و كاملا از تيررس من خارج مي‌شد. دستم را روي ماشه فشار دادم و منتظر انفجار موتور ميگ مزبور شدم اما متاسفانه هيچكدام از گلوله‌ها به هدف برخورد نكردند. با مشاهده گلوله‌هاي توپ، خلبان عراقي كه گويي تازه از خواب غفلت بيدار شده بود گردش به چپ و راست را آغاز كرده، ارتفاع را كم كرده و سعي كرد  تا با سرعت بالا مهلكه را ترك كند. با به خطا رفتن گلوله‌هاي توپ ، رادار را روشن كردم . هواپيماي عراقي فاصله را به 5/2 كيلومتر رساند ولي با توجه به قدرت بالاتر موتور تامكت، به سرعت دوباره به حريف نزديك شدم . بلافاصله موشك حرارتي را انتخاب كردم و صداي قفل شدن موشك را از سامانه كنترل آتش گرفتم. به سرعت ماشه شليك را فشار دادم اما هيچ عكسي‌العملي از موشك دريافت نكردم. موشك شليك نشد. زمان به سرعت مي‌گذشت، ميگ شماره 1 در حال خروج از تيررس من بود، ميگ شماره 2 جايي پشت سر من بود و موشكها هم دچار نقص فني شده بودند. كمتر از 2 ثانيه از فشار ماشه گذشته بود كه من نگاهي به بال چپ انداختم. در همين لحظه موشك از ريل جدا شد و مستقيم وارد موتور ميگ شد. اين مكث براي من چندين ساعت گذشت. بلافاصله پس از انفجارفلاگر شماره 1 به شدت بالا و به سمت راست كشيدم. داشتم دنبال ميگ شماره 2 مي‌گشتم كه ناگهان هواپيما تكاني خورد و چراغهاي هشدار دهنده روشن شدند. با مانوري خود را پشت سر حريف قرار دادم و توپ را دوباره انتخاب كردم. اين بار توپ نيز خراب بود».

    با خراب بودن توپ خلبان دوباره سامانه پرتاب موشك حرارتي را انتخاب مي‌كند كه اين سامانه هم از كار افتاده است. تامكت در اين حالت 2300 پا ارتفاع و 580 نات سرعت داشت. خلبان توضيح مي‌دهد: «من فكر مي‌كردم كه ستون دود متعلق به ميگ عراقيست كه توسط پدافند هوايي مورد اصابت قرار گرفته در صورتي كه آن ميگ جايي پشت سر ما بوده و حتي 2 موشك نيز به سمت ما روانه كرده بود. خلبان كابين عقب چندين بار تلاش كرده بود مرا از وجود آنها آگاه كند اما من به قدري در فكر شكست دادن دشمن بودم كه چيزي نمي‌شنيدم. درگيري را رها كرده و به سمت پايگاه مبدا حركت كرديم. پس از فرود و بازديد هواپيما مشخص شد كه پره‌هاي كمپرسور موتور سمت چپ به شدت آسيب ديده، خساراتي به موتور سمت راست وارد شده و بدنه پر از تكه‌هاي تركش است. واضح بود كه اين صدمات به وسيله انفجار بزرگي كه در فاصله بسيار نزديك تامكت صورت گرفته به وجود آمده بود».

    F-14 ها درگيري با نيروي هوايي عراق را با يك روال ثابت در تابستان و پاييز 1360 ادامه دادند. صدها سورتي پرواز در اين مرحله از جنگ انجام شد كه بيشتر آنها بيش از 6 ساعت به طول انجاميده و شامل چندين سوختگيري هوايي مي‌شد. يكي از خلبانان درباره عملياتي نگاه داشتن تامكتها توضيح مي‌دهد: «در طول جنگ سعي ما اين بود كه حداقل تعداد 60 فروند F-14 را عملياتي نگه داريم. در اوايل كم و بيش موفق شديم اما در ادامه با تلاش بسيار زياد و با وجود كمبود قطعات يدكي اين رقم را بين 40 تا 45 تثبيت كرديم. كار بسيار مشكلي بود. پايگاه اصلي تعمير و نگهداري، انبار اصلي قطعات يدكي و ماهرترين و بيشترين كارشناسان فني ما در پايگاه يكم شكاري تهران مستقر بودند.  اين تمركز منابع در تهران واقعا به ضرر ما بود. با فرستادن قسمت  اعظم اين منابع به پايگاه هشتم شكاري اصفهان، نيروي هوايي در يك فراخوان ملي از تمام دانشمندان و مهندسان كشور خواست تا در عملياتي نگاه داشتن F-14 ها به ياريش بشتابند».

    مشكل بعدي كمبود قطعات يدكي بود. ايالات متحده امريكا بسياري از قراردادهاي فروش تسليحات به ايران را به صورت يك جانبه فسخ كرده بود. براي به دست آوردن برخي قطعات حياتي و مهم، نيروي هوايي مجبور بود كه با پرداخت مبالغ چند برابر به وسيله واسطه آنها را تهيه كند.

    با وجود موفقيتهاي مكرر خلبانان تامكت در طول سال 1360 ، متاسفانه ناوگان اين جنگنده نخستين فروند خود را در 25 فروردين آن سال هنگامي كه تامكت سروان خلبان «جعفر مرداني» و كمك خلبانش ستوان يكم خلبان «غلامحسين عبدالشاهي» به درون خليج فارس سقوط كرد و هر دو خلبان به شهادت رسيدند از دست داد. علت اين سقوط هنوز هم مشخص نيست . ماجرا از اين قرار بود كه به مرداني كه در حال انجام عمليات سوختگيري از هواپيماي سوخترسان بود گزارش ورود هواپيماهاي دشمن به مرز را مي‌دهند. يك احتمال اين است كه وي بلافاصله گردش شديدي به سمت هدف كرده كه در نتيجه هواپيمايش متلاشي و منفجر شده است. احتمال ديگر مي‌گويد وي پس از جدايي از سوخترسان به چرخش افقي گرفتار شده و نتوانسته هواپيماي خود را بازيابي كند.

    پاپ*

    در اواخر پاييز 1360 تامكت‌هاي ايران رويارويي با نسل جديدي از دشمنان خود را تجربه كردند: جنگنده‌هاي بسيار پيشرفته ميراژ F1 از فرانسه و ميكويان MiG-25 از شوروي. صد البته ميهمانان جديد نيز از چشمان تيزبين و چنگال قدرتمند يكه‌تاز بلامنازع آسمان ايران دور نماندند.

    اولين پذيرايي از ميراژهاي تازه از راه رسيده در روز 12 آذر 1360 هنگامي اتفاق افتاد كه يكي از 6 فروند ميراژ F1 كه به خط مقدم جبهه جنوب حمله كرده بودند توسط تامكت سرنگون شد. اين پيروزي، 2 هفته نبرد هوايي سنگين را براي هر دو طرف به دنبال داشت كه در پايان اين مدت، تامكتهاي نيروي هوايي ارتش 16 جنگنده عراقي شامل 6 فروند ميراژ F1 را سرنگون كردند. در اين برهه اگرچه تعداد زيادي از تامكت‌هاي موجود عملياتي باقيمانده و همچنان براي خصم مرگ‌آور بودند، با اين حال موتور پرات‌اندويتني TF-30 ناسازگاريهاي زيادي از خود نشان داد. واماندگي موتور، درد مزمن اين موتور، باعث شد كه نيروي دريايي ايالات متحده 80 فروند از تامكتهاي خود را از دست بدهد. خلبانان ايراني نيز از اين قاعده مستثني نبوده و در برخي موارد نفرات كار كشته نيز دچار مشكل مي‌شدند. يكي از خلباناني كه بارها به چنين موردي برخورد كرده مي‌گويد: «در شيفت هشدار (آلرت) پايگاه هشتم همواره 2 فروند F-14 آماده پرواز بودند. شيفت شب واقعا كسل كننده بود چون در طول 8 سال جنگ ما حتي يك پرواز از هشدار شبانه نيز نداشتيم، چون اصلا خلبانان عراقي خلبانان شب پروازي نبودند. با اين حال استاد خلبانان روسي و آلمان شرقي آمده بودند تا  تغييري در اين روند صورت دهند. در نيمه شب 2 فروردين 1361 رادار مرزي زميني يك فروند هواپيماي عراقي كه با سرعت بسيار بالايي در حال حركت به سوي مرز بود را شناسايي كرده و بلافاصله آژير هشدار و آماده باش به صدا درآمد. هواپيماي مهاجم يك فروند جنگنده شناسايي ميكويان MiG-25RB بود كه به منظور عكسبرداري از پايگاهها و پدافند هوايي ما از مبدا پايگاه هوايي «يوحي» بلند شده بود. رادار سرعتش را 2 ماخ تعيين و مسيرش را پايگاه يكم شكاري تهران پيش‌بيني كرد. شك نداشتيم كه خلبان آن روسي است يا آلماني اما اين باعث نشد كه ما در درگيري هيچ ترديدي به خود راه دهيم. از زماني كه آژير هشدار به صدا درمي‌آيد تا هنگامي كه هواپيما به صورت كاملا آماده از آشيانه خارج شود، خلبانان 5 الي 6 دقيقه فرصت دارند. در اين داستان، تامكتها به آرايش «دوتايي» مسلح شده يعني از هر موشك AIM-54 ، AIM-7 و AIM-9 ، 2 تير به خود بسته بودند. فرمان پذيري اين جنگنده در زمين‌ همانند آسمان بسيار دقيق و راحت است. پس از قرارگيري در اول باند هر 2 جنگنده F-14 پس‌سوزهاي خود را روشن كردند. هنوز جنگنده‌ها از زمين بلند نشده بودند كه كمك خلبان هواپيماي شماره 1 فرياد زد: پاپ. موتور سمت چپ به علت واماندگي از دست رفت و رانش يك موتور به صورت نامتقارن به جنگنده وارد مي‌شد كه در حين برخاست فوق‌العاده خطرناك است.

    خلبان شماره 1 خطاب به شماره 2 فرياد مي‌زند: «ماموريت لغو، ماموريت لغو». بلافاصله شماره 2 كه در حال دويدن روي باند بود هر 2 موتور را خاموش و ترمز چرخ‌ها را به كار مي‌اندازد. ترمزها با چنان شدتي توسط خلبان فعال شد كه هواپيما نزديك بود كله كند. پس از دادن هشدار به شماره 2، رهبر دسته حواس خود را بر روي مشكل واماندگي موتور خود متمركز مي‌كند. تامكت وي با سرعت بسيار بالايي باند پرواز را ترك كرد. خلبان كه تمام تلاش خود را معطوف مهار كردن F-14 افسار گسيخته كرده بود با حدس اينكه احتمال برخورد با برج كنترل بسيار زياد است به كمك خلبان دستور داد كه با مشاهده نزديك شدن به برج آماده خروج اضطراري شود. پيش‌بيني وي درست از آب درآمد و قبل از برخورد تامكت با تجهيزات برج، هر 2 خلبان موفق به خروج از هواپيما مي‌شوند. هيچكس صدمه نديده و به طرز شگفت‌آوري تامكت پس از برخورد به زمين منفجر نمي‌شود. F-14 مزبور 9 سال بعد تعمير اساسي شده و وارد خدمت مي‌شود.

    يكي از خلبانان درباره اين بلاي جان F-14 و راه حل‌ نيروي هوايي ارتش براي آن توضيحاتي ارايه مي‌دهد: «اگرچه تامكت‌هاي ما برخلاف همتايان امريكايي شان زمين پايه بودند، با اين حال همواره از پس سوز براي برخاست استفاده مي‌كردند. موتور TF-30-PW-414 آنقدر هم مستعد واماندگي نبود كه با هر برخاست با پس‌سوزي دچار اين عارضه شود. واماندگي اصولا هنگامي در اين موتور روي مي‌دهد كه سوخت بر اثر تاخير سامانه جرقه زني در قسمت پس سوز انباشته شود. قسمت نازل يا خروجي موتور قبل از روشن شدن پس سوز تا حدود زيادي بسته است و هنگامي كه اين سوخت انبار شده مشتعل مي‌شود فشار برعكس زيادي به سمت جلوي موتور وارد مي‌كند كه بلافاصله باعث واماندگي كمپرسور مي‌شود. در سال 1362 ما با توجه به تجربيات به دست آمده متوجه شديم كه بايد قبل از بردن دسته گاز به روي پس سوز دهانه خروجي موتور را كمي باز كنيم كه بدين ترتيب از وقوع بسياري از سوانح جلوگيري كرديم.

     ادامه دارد...

    پي‌نويس

    *اصطلاحي است كه خلبانان هنگام واماندگي موتور به كار مي‌برند.